De dochter van Stalin - Rosemary Sullivan

De prinses die zichzelf niet mocht zijn !

 

 

'Alles en iedereen heeft mij verlaten, zelfs de gave om te bidden.'

Als op je zesde je moeder zelfmoord pleegt en je achterblijft met een vader die een persoonlijkheidsstoornis heeft, kun je nooit een evenwichtige volwassene worden. Dat lot trof Svetlana, de dochter van Stalin. Als je daarbij, al opgroeiend, beseft dat de man des huizes niet alleen zijn volk maar ook zijn naaste familieleden uitmoordt, wacht je een bijzonder ongemakkelijke toekomst. Voeg daar nog het Moskouse klimaat van achterkamertjespolitiek, verklikkers, geheime politie en afgevoerde intellectuelen, kunstenaars, medici... aan toe en je begrijpt waarom 'de prinses van het Kremlin' naar het Westen vluchtte. Toen ze, per grote uitzondering, even het land uit mocht om de as van haar Indische man te gaan verstrooien in zijn geboorteland, glipte ze weg uit de Russische ambassade in New Delhi en vroeg asiel aan bij de Amerikanen.

In volle Koude Oorlog maar met zicht op een détente, zaten de yankees niet te wachten op een beschermelinge die 'de ijzeren man' tot razernij kon brengen. Dankzij het autobiografische manuscript dat ze bij zich heeft, kan Svetlana een contract bedingen bij een uitgever en als privépersoon naar de VS reizen. Diplomatieke aanvaring omzeild!  


Svetlana tussen broer en vader

De eerste tijd voelt ze zich goed in haar nieuwe land. Hoopvol zegt ze: 'Ik denk dat de mens thuis is waar hij zich veilig voelt.' Maar al gauw blijkt de gewonnen veiligheid een relatief begrip te zijn. Net als in de Sovjet-Unie lopen bodyguards met haar mee, kijken inlichtingendiensten met een vergrootglas naar haar en ondernemen ze pogingen om haar voor hun karretje te spannen. Hun 'rode' collega's doen vanop afstand hetzelfde, zij het op een hardvochtiger manier: ze laten een imago-besmeurende lastercampagne op haar los en passen emotionele chantage toe. Dat laatste is mogelijk omdat Svetlana Alliloejeva, die na haar vaders dood de naam van haar moeder aannam, bij haar vlucht twee volwassen kinderen heeft achtergelaten. Daarnaast dringen journalisten zich op, krijgt ze haatbrieven en is ze niet gewend om met geld om te gaan. Bitterheid maakt zich meester van de exclusieve asielzoekster: ze 'haat politiek' en voelt zich 'staatseigendom'.

Ook in haar privé-omgeving gaat ze gebukt onder afwijzing, misbruik en verraad. Tevergeefs zoekt 'de psychologische wees' een schuiloord in de liefde. Relaties zijn valkuilen voor haar. Verliefdheid doet haar alle besef van realiteit verliezen. Achter haar vechtende en doortastende buitenkant leeft een uiterst kwetsbare en eenzame ziel. Verlaten worden betekent het herbeleven van emotionele breuken uit het verleden: haar met de noorderzon vertrokken moeder, haar 'verdwenen' familieleden, haar opgepakte vrienden en collega's... en niet in het minst haar moreel afvallige vader.
 

In '67 zet Svetlana voet op Amerikaanse bodem!

Hoewel de ene vorm van samenleven wreder kan zijn dan de andere, maakt 'De dochter van Stalin' ons duidelijk dat je de wereld niet in goed en slecht kan opdelen. Dat daarbij geopolitieke belangen altijd boven het individu en de moraliteit staan, is een wrange constatering. In een tijd van opflakkerende Koude Oorlog maar ook van migranten met identiteitscrisissen, is voor dit boek een betekenisvolle rol weggelegd. Zoals Svetlana ervaart, maken een elektrische knoflookpers en automatische aubergineschiller je nog niet tot een Amerikaanse. Bovendien mag je mensen niet dwingen om te kiezen - niet tussen twee landen, niet tussen twee systemen of culturen, niet tussen een monsterlijke dictator en de vader uit je kindertijd - je hoort de meervoudigheid van iemands persoonlijkheid te koesteren. 'Wie niet voor ons is, is tegen ons', riepen en roepen politici in Oost en West. Als overheden en medeburgers anders naar Svetlana hadden gekeken, zou 'de prinses' niet zo diep gevallen zijn!

Het blootleggen van Svetlana's onmacht om het juk van haar naam en achtergrond van zich af te schudden, is de grootse uitdaging geweest bij het schrijven van deze biografie. Dat Rosemary Sullivan daarin geslaagd is, is ook meteen het belangrijkste compliment aan de Canadese emeritus hoogleraar. Uit dat gevecht ontstaat een tragische heldin die dit non fictiewerk het karakter geeft van een klassieke, ja zelfs Russische, roman! 


Quotering: *****

Uitgegeven bij De Geus - 2016
 

Sanne van der Heijst - Philips-meisje

Alleen engelen helpen je door de oorlog !

 

 

'Dat is het grote moment van bevrijd zijn geweest.

Dat er mensen waren die naar je zwaaiden.' 
 

Wanneer Auschwitz-overlevende Gerda Nothmann na de Tweede Wereldoorlog aan het herstellen is in een ziekenhuis in Malmö, beseft ze dat van iedereen die ze voor de kampjaren heeft gekend, alleen haar jeugdvriend Ernst nog in leven is. Hoe groot het gemis aan emotionele banden is, toont ze aan wanneer ze een aantal jaren later een stabiel leven heeft opgebouwd in de VS. Dan sluit ze zonder aarzeling haar onverwacht opgedoken achterneef Wolfgang, die bij de Wehrmacht diende, in de armen. De geboren Berlijnse die in Nederland opgroeide, had een leven gewonnen maar haar geestelijke en werkelijke thuis verloren.

In het Philips-meisje trekt Sanne van der Heijst het wonderlijke traject na dat Gerda voor en tijdens de oorlog bewandelde. Als, aan het eind van de jaren '30, de levensomstandigheden van Duits-joodse burgers dramatisch verslechteren, kan de twaalfjarige dankzij twee Hollandse buurvrouwen met een toeristenvisum naar Nederland reizen. Met de hulp van een Tilburgs pleeggezin dat net zo gecultiveerd is als haar familie in Berlijn, en de ondersteuning van haar briljante hersens, is ze in staat om te wortelen en toekomstgericht te denken. Maar wanneer ze verneemt dat haar biologische ouders en zusje werden afgevoerd en zijzelf, wat later, samen met haar nieuwe huisgenoten naar het concentratiekamp Vught moet vertrekken, stort haar wereld in.

Kamp Vught, nog steeds een herdenkingsplek!
© MyrtheD

Terwijl trein na trein vanuit het Noordbrabantse kamp naar Auschwitz rijdt, vertoont zich een reddende engel in de verschijning van een Philips-fabriek binnen de omheining van het interneringscomplex. De directie van het gloeilampenconcern, dat intussen ook kriegswichtige radiobuizen vervaardigt (o.m. nodig voor gevechtsvliegtuigen), maakt handig gebruik van de behoeften van de vragende partij. In Duitsland is er immers een nijpend tekort aan arbeidskrachten. Hoewel het voortbestaan van de onderneming ook een rol speelt, grijpen de Philips-verantwoordelijken deze kans evenzeer aan om het lot van de opgeslotenen te verbeteren en te voorkomen dat ze op transport moeten. De Eindhovenaars steken bij deze 'reddingsoperatie' hun nek uit, ze spelen poker tegen een gewiekste opponent! Gerda is één van de +/- 600 joodse bewoners die al solderend ontsnappen aan de éénrichtingstreinen... voorlopig. In juni '44 wordt de Philips-groep toch naar het vernietigingskamp gestuurd waar de inmiddels zeventienjarige alweer door het oog van de naald kruipt omdat concurrent Telefunken de Facharbeiter, de min of meer geschoolde Nederlandse werknemers, maar al te graag wil inlijven. Als de geallieerde bommenwerpers erg dicht bij komen wordt Gerda's incasseringsvermogen tot het uiterste op de proef gesteld maar zelfs dan recht ze haar vermoeide rug. Ze zou niet misstaan als heldin in een klassieke roman!

© Koninklijke Philips Electronics N.V.

Dankzij uitgebreid bronnenonderzoek, waarbij de memoires van Gerda Nothmann het brandpunt vormden, en de zorgvuldige pen van deze auteur zijn niet alleen 'het Philips-meisje' maar ook de mechanismen van autoritaire macht en de donkerste kamers uit de menselijke ziel tot leven gekomen. Dit scenario voert, buiten lafhartigen, ook moedigen op, zij die hun lef aanwenden om anderen te helpen en zij die al hun moed nodig hebben om zichzelf staande te houden. Naast de grote voorvechters is er hier en daar een dappere passant zoals de vrouw die stiekem een dosis kinine meebrengt zodat Gerda niet in de ziekenboeg terecht komt (met het gevaar om snel naar de gaskamers te worden gestuurd) of een hoerige schone die zichzelf een dienst bewijst maar ook haar SS-minnaars inzet voor haar medegevangenen.

Debutante Sanne van der Heijst heeft een onvergetelijke kroniek geschreven over aan de winnende en de verliezende hand zijn, over zich handhaven en ten onder gaan, over het keren van het lot. En, net als de Amerikaanse kinderen en kleinkinderen van Gerda, heeft ze van een getuigenis een niet te missen geschiedenisles gemaakt voor hen die het heden, indien nodig, kunnen bijsturen.

Uiteindelijk is Philips-meisje ook een verhaal over mazzel hebben, over het ontmoeten van de juiste mensen op het juiste moment en keuzes maken die achteraf de verstandigste blijken te zijn. Zonder wat jiddische mazzel heb je per slot van rekening geen Europese jodin!
  

Quotering: ****½

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2016

Marie de Meister - De stilte van Thé

Een eigen nest voor het koekoeksjong !

 

 

 'Alsjeblieft, MoA (moeder op afstand), laat me met je praten, dacht ze,

terwijl bloed en tranen door haar vingers sijpelden.'

 

Voor Nederlandstalige romans over de invloed van het katholieke geloof op het leven van individuen moet je, om evidente redenen, in Vlaanderen zijn. De nestor van dit genre is nog steeds Aster Berkhof. In 1978 verscheen zijn trilogie over de na-oorlogse familie De Stobbelaere. Met begrip maar ook met bitterheid tekent hij de roomse mores die autoritair regeren over relaties, toekomstperspectieven en persoonlijke keuzes. Met De stilte van Thé gaat een Hollandse auteur, zij het op geheel eigen wijze, in zijn voetsporen.  

 

Scriptors Berkhof-relict
© Scriptor  

De carrière van politiek journaliste Sophie Keller staat helemaal op de rails. Met haar gevoelsleven is het anders gesteld. Het is niet omdat je pijnlijke herinneringen achter een deurtje in je hoofd verbergt, dat het rustig wordt in je ziel. In haar ervaringsrugzak zit niet alleen een hardhandige stiefvader ('Kinderen die willen krijgen voor de billen.') maar ook een biologische moeder die alle schepen achter zich verbrand heeft door tot een zwijgende kloosterorde toe te treden. Als Sophie fysiek en mentaal in mekaar stort, houdt 'de dubbele doodsverklaring' geen stand. Ze moet en zal haar echte moeder Theodora aan het praten krijgen, haar dwingen tot een verklaring. Na tientallen jaren moet de grote waaromvraag eindelijk eens gesteld worden. 'Desnoods ruk ik u die sluier af en druk een vlijmscherpe doornenkroon op uw hoofd,' zo gaat haar innerlijke stem tekeer. De enige manier om tot bij Thé te geraken is zich opgeven voor een retraite, een bezinningsperiode voor leken, binnen de muren van het convent in de Eifel. Daar vindt het afstandskind een verwarrende spiegel van haar jeugd terug, wordt ze geconfronteerd met een gemeenschap waar ze tegelijkertijd wel en niet bij hoort.   

 

Marie de Meister heeft aan deze roman veel zorg besteed. De tijdgeest, de katholieke denkbeelden en bijbehorende moraal, de geplogenheden in het klooster, de poldernatuur (een tweede spiegel van Sophies verleden), beschrijvingen en beschouwingen... worden met veel zin voor precisie en detail uitgewerkt. Zo duidt ze de stilte bij de nonnen door de geluiden te benoemen: het ruisen van het habijt, het tikken van de sleutelbos tegen de kralen van de rozenkrans, het zjierp, zjierp van de spekzolen van de sandalen... Een andere opvallende vondst is het introduceren van de brieven die de jonge Thé aan haar oudere, ingetreden zus schreef. Op die manier kan de zwijgende moeder-non zichzelf blijven en krijgt de lezer toch zicht op haar persoonlijkheid en motivatie. Dat die brieven aan het eind van het verhaal een ontroerend maar ook, wat de geloofwaardigheid van het hoofdpersonage betreft, wezenlijk element aanreiken, is een compliment waard! De informele geloofsbelijdenis van de kritische Sophie is dan weer minder overtuigend.

 

Klooster Maria Frieden in Dahlem, Duitsland
Zwijgende orde van de Trapistienen
© httpwww.wereldpagina.nlindex.phpDahlem

De rijkdom van De stilte van Thé bestaat vooral uit de vragen die het boek oproept. Zijn we een product van onze genen of van onze opvoeding? Kun je iemand toebehoren? Welke betekenis heeft het geloof voor 'de onderzoekende geest van de moderniteit'? Wat doe je met vragen waarop je geen antwoord krijgt? En de rode-draad-vraag: staat het recht op privacy boven het afleggen van verantwoording? Dit laatste gegeven leidt onvermijdelijk naar de ethische kant van Thé's drastische besluit, een keuze waarover opvattingen mogen uiteen lopen. Voor de brevierbidsters, die hoofdbrekende kwesties graag in de handen van de Heer leggen en van mening zijn dat de mens niet de maat van alle dingen is, zijn de antwoorden veel makkelijker te vinden dan voor onafhankelijke denkers. Hoewel dit alles boeiend reflectiemateriaal oplevert, moet je toch vaststellen dat aan het einde van deze vertelling de bespiegelingen over elkaar heen buitelen en de roman getransformeerd wordt in een essai. Less is more mag je dan zeggen! Fictie schrijven gaat over het verwerken van ideeën, niet over het houden van een college.

          

De stilte van Thé toont aan dat het katholieke geloof mystieker, ongrijpbaarder is dan het protestantisme. In het noorden van de Lage Landen hebben de godvruchtigen de religie naar de aarde toegehaald. Ook vergeleken met de Berkhof-trilogie is dit boek spiritueler. Dat heeft alles te maken met de tijd waarin beide werken geschreven zijn. In de jaren '60-'70 woedde er een felle ontvoogdingsstrijd waarbij de nieuwe generatie het paapse harnas van zich af wierp. Toch mag dit Vlaamse familie-epos - misschien in een hertaalde versie - opnieuw uitgegeven worden! Het verleden is tenslotte nooit voorbij!

 

 

Quotering: ****

 

Uitgegeven bij Ambo Anthos - 2016

 

Renée Knight - Disclaimer

 Met een mens kun je alle kanten op !

 

(Engelse editie)

'My heart has become as hard as my toenails.'

Hoeveel spannende romans zijn er al geschreven over een huwelijkscrisis? Talloze. Maar betekent het ook dat alle invalshoeken opgebruikt zijn? Renée Knight bewijst het tegendeel. Het mag meteen gezegd worden: Disclaimer oogt zo fris als het debuut van een uiterst getalenteerde schrijfster maar kan zijn!

De covertekst, die vertelt over het fictieboek waarin de hoofdpersoon zich op een angstaanjagende manier herkent, is al een nieuwsgierig makende vondst. Wat er jaren geleden precies gebeurd is op een vakantie in Tarifa, heeft Catherine altijd voor zichzelf gehouden. Ze had bij het delen van haar geheim teveel te verliezen: de rust binnen haar relatie, de band met haar zoon, haar imago van succesvolle, integere televisievrouw. Niets aan de hand... tot de mysterieuze roman dynamiet dreigt te leggen onder haar stilzwijgen. Wanneer de van haat vervulde tweederangsauteur een dominosteentje omgooit, ontstaat er bij de hoofdrolspelers een niet te stoppen val van over elkaar buitelende gevoelens: woede, verachting, pijn, machteloosheid, ontgoocheling, wroeging... Die innerlijke turbulentie blijft natuurlijk niet zonder gevolgen. Catherine's werk- en thuissituatie komen op de helling te staan. En ook haar zoon Nicholas deelt in de klappen. Gaat de schijnbaar onaantastbare BB-er haar ondergang tegemoet?

Eindeloze stranden bij kaap Tarifa,
het zuidelijkste punt van Europa.
© César Comino Garcia 

Renée Knight is een gewiekste auteur in de positieve betekenis van het woord. Ze laat je een tijd lang geloven in de eenduidigheid van haar karakters maar verrast je met een complexiteit die eigen is aan de menselijke conditie. De mens is een vat vol tegenstrijdigheden. Hij springt even makkelijk om met leugen als met waarheid, met moreel verantwoorde daden als met verfoeilijk gedrag, met schuld als met boete. Dat maakt ons onbetrouwbaar maar ook aandoenlijk. Daarnaast wijst René Knight ons de weg wat betreft onze neiging tot interpreteren. Omdat we situaties graag beheersen halen we snel een verklaring boven, een 'sluitende' invulling die rust brengt. Wat vertellen foto's je, bijvoorbeeld, en kunnen ze je op het verkeerde been zetten?

Dit boek laat je met veel vragen achter. Hoe meer het je aan het denken zet, hoe talrijker de vraagtekens worden. In hoeverre ken je je familieleden? Hoe ziet de verantwoordelijkheid voor de opvoeding van een kind eruit? Kun je kwaad uitwissen met een ridderlijke daad? Hoe werkt genoegdoening en vergeving? Welke gevolgen kan een te snel getrokken conclusie hebben?

Deze debutante heeft niet alleen veel te zeggen maar weet bovendien hoe ze ritme en structuur in de hand houdt. Beheerst en slim lepelt ze de ingrediënten op die je steeds meer inzicht verschaffen en tegelijkertijd overrompelen. Alleen kundige schrijvers doen je geloven dat een tekst met veel naturel vanzelf uit de pen vloeit. In tegenstelling tot de andere is dat één van de prettige leugens uit Disclaimer!


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Transworld Publishers Ltd. - 2015

Nederlandse editie bij Ambo-Anthos - 2016 
 

Parker Bilal - Moord in de oase

Een diepvrieskist in de woestijn !

 

 

'Ze had niets te verliezen en net als zoveel jonge meisjes

droomde ze alleen maar van de lichten van de grote stad.'

 

Sinds de in Caïro opererende detective Makana de dood van zijn dochter niet heeft kunnen voorkomen, wordt hij gedreven door schuldgevoelens. Wanneer een levend verbrand meisje zijn pad kruist bijt hij zich, met gevaar voor zijn eigen hachje, in de zaak vast. Een vaag spoor leidt naar het woestijnstadje Siwa, een weg-van-de-wereld-plaatsje waar lokale wetten heersen. 'Hier handelen we onze dingen op onze eigen manier af', prent brigadier Hamama de speurder in. Hoewel Makana in de plaatselijke dokter een zielsverwant vindt, is het van meet af aan duidelijk dat de notabelen er alles aan zullen doen om delicate potjes bedekt te houden en zo hun privileges te vrijwaren. Maar iemand stuurt die plannen in de war. De illusie van 'een stadje waar nooit iets gebeurt' wordt ontkracht door enkele moorden. Wie zou het gemunt hebben op onschuldige burgers en op de kadi, het morele gezag van Siwa?

                          

Naast een onderhoudend, hecht gecomponeerd verhaal is Moord in de oase vooral het portret van een samenleving. De 'pokdalige muren', 'afbrokkelende pilaren' en onwillige ventilatorschakelaars van het politiebureau staan symbool voor een niet-functionerende staat. En waar een machtsvacuüm is, gedijt willekeur. Wie een uniform en een wapen draagt, kan intimideren, opsluiten en doden. Die overmacht kan bovendien lucratieve zaakjes opleveren. Maar ook rechters en advocaten worden in dit boek met de vinger gewezen. In een maatschappij waar grilligheid en corruptie de plaats van beleid innemen, blijft wie arm is altijd arm en het establishment arrogant. Bovendien zorgt dit wetteloze systeem voor bitterheid, wantrouwen, zelfs voor paranoia. 'De enige grens is die tussen jouzelf en de Heer', zo klinkt het credo van één van de oasebewoners. De Almachtige kun je niet omkopen! 

Het oude stadsgedeelte van Siwa,
net als de oasebewoners aan zijn lot overgelaten...
© communitytimes.me

Een gesloten gemeenschap houdt kwalijke tradities in stand. Moord in de oase is een scherpe aanklacht tegen een patriarchaat dat misbruik maakt van vrouwen. 'Waarom moeten mannen altijd alles hebben wat ze zien?' vraagt één van de personages zich af. De jonge meisjes in dit verhaal worden onder de knoet gehouden, of erger, gebruikt en weggegooid. Maar Parker Bilals vrouwen zijn ook sterk, een positie die hen het middeleeuwse brandmerk 'heks' oplevert.

Dat deze auteur onder zijn echte naam, Jamal Mahjoub, zeven romans gepubliceerd heeft, merk je aan de literaire kwaliteit van zijn Makana-reeks. Hij speelt met zijn karakters, geeft hen, schijnbaar moeiteloos, diepgang, geloofwaardigheid en levendigheid mee. Hij creëert een universum waarin elk element een natuurlijke plek heeft. De ping-pongdialogen zijn uitdagend, de oneliners zo puntig als spijkers. Ook de couleur locale wordt niet vergeten: de ambachtslui in de volkswijken, de passagiers die 'de hele stad in de bagageruimte onder de bus wilden proppen', de uit dadels gedistilleerde alcohol die de hersens aantast, de niet-gemarkeerde kameelroutes die gebruikt worden door figuren die onder de radar willen blijven... Een klein minpuntje is wellicht het snel vastmaken van een aantal losse eindjes in de aanloop naar het slotakkoord. Even in de helderziende geest van de detective kruipen en alles is uitgeklaard!
 
De verstikkende sfeer in deze derde Makana heeft minder met de woestijn dan met de menselijke conditie te maken. Net als een Egyptische archeoloog opent Parker Bilal donkere kamers. Alleen vindt hij geen kostbaarheden maar vuile handen, politieke manipulatie, koehandel, xenofobie, onderdrukking, zelfs heilige oorlog. Zelden is de achtergrond van een thriller donkerder en wranger dan de intrige. Als je erin slaagt om dat achterplan perfect te integreren in je karakters, mag je je, in tegenstelling tot veel collega's, 'een literaire thrillerauteur' noemen. En een luie wereld kan altijd een maatschappelijke boodschap gebruiken!


Quotering: ****½

Uitgegeven bij De Geus - 2016
 

Sabine van den Berg - Dingen die niet mogen

Wat handen vertellen ! 

 

'Als je bij me wilt blijven, vraag me dan nooit wat ik denk of voel. 
Mijn gedachten zijn van mij.'

Als je in je jonge jaren getuige bent geweest van een vader die vrouw werd, dan kun je je goed verplaatsen in een gezin met onuitgesproken gedachten en gevoelens. Sabine van den Berg neemt die ervaring mee in al haar boeken. Ook het fictieve huishouden in Dingen die niet mogen wordt ondermijnd door heimelijke wrevel en beschuldigingen. Op de Noord-Hollandse boerderij achter de rug van een dijk wonen een stugge boer, een teleurgestelde echtgenote, een vioolspelende zoon en een dochter van veertien die aardt naar haar vader. Steven is mama's jongen en Lineke papa's meisje. Wanneer Lineke verkering krijgt met de broer van een vermoorde tiener legt het mysterie van de onopgeloste misdaad dynamiet onder het landbouwersgezin.

Deze auteur tekent familierelaties en opvoedingsmethodes die niet passen in een pedagogische bijbel. De ouders zwijgen in plaats van te communiceren, de moeder heeft veel moeite met het loslaten van haar zoon ('Je kreeg een kind en je vergat mij', bekent echtgenoot Arend in een zeldzaam openhartig moment) en de vader vertoont een ongezond seksueel gedrag. In hoeverre de man, die zichzelf niet onder controle kan houden, in verband gebracht mag worden met de tien jaar oude lustmoord, is een spookgedachte waarmee de huisgenoten worstelen. De 'dingen die niet mogen' zijn op dit boerenerf talrijk aanwezig! En de lezer vraagt zich af hoeveel druk een familienetwerk aankan.

Om haar vertelling geloofwaardigheid, levendigheid en couleur locale mee te geven, zet de schrijfster meerduidige personages in en strooit ze met beelden. Zo speelt ze met het thema van de handen die een spiegel zijn van de geaardheid van individuen: de knoerten van de onbuigzame boer, de vioolvingers van de fijnzinnige jongen, de mannelijke handen van de stoere dochter. Maar net zoals de persoonlijkheid van mensen kan verrassen, kan uit ongracieuze knuisten verfijnd houtsnijwerk te voorschijn komen. En natuurlijk is er de suggestie dat handen ook kunnen wurgen.


Schapen op een Noord-Hollandse dijk
 © Hans Braxmeier

Sabine van den Berg kijkt met een schildersoog naar haar omgeving. Kleuren, vormen en details kenmerken haar werk. Maar daar knelt ook het schoentje. De veelheid aan fotografische bijzonderheden leidt je af van de innerlijke stem van de karakters, doorbreekt te vaak de flow van de psychologische ontwikkeling en knipt de spanningsboog door. Op die manier wordt de lezer weggerukt uit het verhaal in plaats van er steeds meer in meegezogen te worden. De techniek van het afwisselend beschrijven en beschouwen doet bovendien gekunsteld aan. Het hoofdstuk over de andijvie klaarmakende Aline neigt zelfs naar een mathematische structuur. In een grote roman wordt de toegepaste techniek begraven onder een hecht, vloeiend geheel. Daarnaast bezorgt een topauteur je de illusie dat zijn plotspelers een eigen leven leiden, dat ze hem niet nodig hebben. In 'Dingen die niet mogen' ontmoet je een schrijfster die haar personages angstvallig probeert vast te houden.

En wat gezegd van het eindshot waar ze naartoe heeft gewerkt? Dat het onverwacht en origineel is...zeker! Maar de vraag is of het overeind blijft als logisch gevolg van wat vooraf ging. Gedrag komt altijd ergens vandaan en leidt ergens naartoe. Bij de coherentie van het lange gedeelte in combinatie met het slotakkoord kun je een psychologisch en dus een literair vraagteken plaatsen. Aline en Lineke leggen de bezwarende elementen, die de laatste tijd aan de oppervlakte kwamen, wel heel makkelijk naast zich neer. Bovendien wordt in de opbouwende fase de schijn gewekt van onafwendbaarheid - een krachtig, tragisch romangegeven - die moet plaats maken voor struisvogelpolitiek. Kunst gedijt veel beter bij het onbeheersbare!

 
Quotering: ***

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2016
 

Abdelkader Benali - Brief aan mijn dochter

 Een kind met meer dan één naam ! 

 

'We gaan er alles aan doen om je de juiste middelen mee te geven,

zodat je de wereld naar eigen goedvinden kan parkeren waar je wilt.'

 

Terwijl moeders op een vanzelfsprekende manier een band opbouwen met hun ongeboren kind, kijken vaders wat verweesd vanaf de zijlijn toe. Maar als de mannelijke ouder een begenadigd denker en schrijver is, kan hij zijn op komst zijnde zoon of dochter toespreken alsof de baarmoeder een kijkvenster had. En dat is precies wat Abdelkader Benali gedaan heeft. Hij schreef een brief aan 'de in haar slapende moeder opgerolde Amber'.

Om zicht te krijgen op de opvoedende taak die je te wachten staat moet je jezelf eerst doorgronden. En bij Benali's zelfonderzoek komt het angstgevoel heel erg bovendrijven. De angst om zijn ouders teleur te stellen (van de kinderen van inwijkelingen wordt verwacht dat ze het beter doen dan de eerste generatie), de angst voor de barre, boze wereld die ontstaan is door een letterlijk en figuurlijk afgeschermde jeugd, de angst om te flateren zoals zijn vader ('hij kon maar moeilijk accepteren dat hij om iets te krijgen zacht moest zijn'), de angst om door witte medemensen nageroepen te worden of erger... die voor het toenemende 'ressentiment van de verontruste burger'. Als je veel hebt moeten bevechten heb je 'weinig talent voor geluk'.

Beni Chiker, het familiedorp van de Benali's

© alvarez

Hoewel Amber, het meisje met de bewust gekozen Westerse voornaam, in een behoorlijk gespreid bedje zal wakker worden, maakt de vader zich terecht zorgen over intolerantie. Het is moeilijk om je over te geven aan de onvermijdelijkheid die sowieso gekoppeld is aan leven en dood! Daarom wil hij haar mentaal gereedschap meegeven: verbondenheid met de familiewortels die haar naar het dorp in de Rif brengen maar ook dromen, verwondering, het recht om te falen, interessantere rolmodellen dan die haar ouders hadden, de vrijheid om zich te ontplooien en uit te drukken. 'Mijn doel was niet gelukkig worden. Mijn doel was slagen in het leven', zegt de auteur als hij terugblikt op zijn jonge jaren. Tussen die woorden door voel je de hoop dat het anders wordt voor haar.

Bij deze mentale wapens hoort ook cultuur. '...wat ik je op het hart wil drukken is dat op het moment dat jij je leven kunt inrichten rond schoonheid en waarheid, met een voorname plek voor kunst en cultuur, je al half buiten het getto staat,' zo formuleert Benali zijn boodschap. Met een burgervader die dat begrepen had, zouden de kinderen van Molenbeek niet zo massaal ontspoord zijn. En er zouden minder jongetjes, Abdels en anderen, huilend op een glijbaan gezeten hebben. Met dit citaat benoemt de briefschrijver de wisselwerking tussen het persoonlijke en het maatschappelijke. Het Nederlandse berberkind dat het huis niet uit mocht is zijn afgeschermde jeugd meer ontgroeid dan het denkt en berouwt. Zijn bevraging staat midden in de wereld!  

Een winkel in Rotterdam

© FaceMePLS

Door, tegen de achtergrond van een multiculturele samenleving, het individu in ruimte, tijd en moraliteit te plaatsen, maar evenzeer dankzij stilistisch meesterschap, is deze auteur verwant aan Kamel Daoud. De romancier-journalist, die aan de overkant van de Marokkaanse grens - die voor de Riffijnen trouwens alleen een papieren grens is - woont, roept in Moussa of de dood van een Arabier Nobelprijswinnaar Albert Camus en zijn onverschilligheid ter verantwoording. 'Het meest van alles zal ik je willen beschermen tegen de onverschilligheid van de wereld', schrijft de verontruste vader terecht in Brief aan mijn dochter.

Abdel Benali's magnetiserende vertelstem serveert je nonstop beelden en gedachtegangen waar je stil van wordt en lang bij wil stilstaan. Dit boek verdient het om als een galmende echo door het land te gaan en te blijven hangen in de oren van prijs uitreikende juryleden. Het bevat bovendien voldoende verborgen kamers om opnieuw gelezen te mogen worden. Dat laatste zou perfect kunnen tussen de zonnebloemen van Beni Chiker die 'de kunst van het fluisteren beheersen'!
 

Quotering : ****½

Uitgegeven bij De Arbeiderspers - 2016

Colm Toibin - Brooklyn

 Leven is kiezen !

(Engelse editie)

'She was nobody here. ...it was rather that she was a ghost in this room,

in the streets on the way to work, on the shop floor.'

Ierland is nog niet zo lang een welvarend eiland. Door de aardappelziekte, die rond 1845 voor voedselschaarste zorgde, stierven meer dan een miljoen Ieren. Anderen vluchtten naar overzeese gebieden waar ze een nieuw leven probeerden op te bouwen. Ook in de afgelopen eeuw dreef er weinig vet op de Ierse soep. Het verbaast daarom niet dat Colm Toibin de naoorlogse migratie naar de VS tot zijn onderwerp heeft gemaakt in Brooklyn.

De family Lacey uit Enniscorthy wordt door de zoektocht naar werk uit elkaar gerukt. Terwijl de zonen één voor één naar Engeland zijn uitgeweken, dreigt ook de moeder-weduwe haar dochter Eilis te verliezen. Aangemoedigd door haar zus Rose, die dicht bij huis een kantoorbaan heeft, neemt Eilis aarzelend de boot naar de Verenigde Staten. Daar zal de geëmigreerde priester Flood haar helpen om te settelen. Zo vindt ze onderdak in het pension van de conservatieve Mrs. Kehoe waar verder nog een aantal wereldse, katachtige meiden een kamer hebben. Het simpele provinciekind Eilis heeft het er niet makkelijk. Met dank aan father Flood wordt ze winkelhulp in een keurige kledingzaak van Italiaanse inwijkelingen. Ook daar moet ze vechten om zich staande te houden. Heftige gevoelens van heimwee overweldigen haar. Al wandelend ziet ze een man voor haar overleden vader aan. De woonkamer van haar hospita associeert ze met haar moeders smaak. '...it was like the arrival of night if you new that you would never see anything in daylight again', zo benoemt ze haar gemoedstoestand.  

Maar de personages van Colm Toibin zijn overlevers. En bij het verduren van hun lot krijgen ze steevast de hulp van reddende engelen. In Brooklyn zijn dat de priester en Tony, de meest liefhebbende boyfriend die Eilis zich kan dromen. Als hij zijn meisje meeneemt naar het stadion van de baseballende Dodgers, wordt ze een echte New Yorkse. Daarbij bijt ze zich met succes vast in haar studie boekhouden. Maar omdat rozige tijden niet eeuwig duren, komt er dramatisch nieuws uit Ierland en moet de migrante kiezen tussen oude en nieuwe wortels.

Giant's causeway Ierland
© Scriptor

Buiten zijn aandacht voor de zieleroerselen van zijn hoofdrolspeelster geeft Toibin ruimte aan elementen die de jaren '50 kenmerken: het chaperonnegedrag van de hospita en haar kleinzielige huisregels, de eerste Afro-Amerikaanse klanten in de betere winkels, de in zichzelf gekeerde en rouwende Holocaust-overlevenden, de sjofele Ierse gastarbeiders die tunnels en wegen bouwden en daarna in armoede vervielen, de opkomst van de nylon kousen en modieuzere badpakken...  

Dat Nora Webster, de heldin van zijn meest recente boek, hier al kort geïntroduceerd wordt, is bovendien uiterst amusant!

Ook in deze roman blijft Toibin trouw aan thema's zoals familiebanden, het geworteld zijn in de geboortegrond en het bemoeizuchtige maar ook zorgende sociale netwerk. In het literaire spel van helder en hoogst subtiel zijn op een impliciete manier, herken je bovendien de stijl van deze auteur. Tussen de lijnen drijft zowel licht als duisternis. Als een verteller moet verleiden, dan is deze Ier een Don Juan.

Lees je deze schrijver in zijn moedertaal, dan komt zijn finesse nog beter tot uiting en trakteer je jezelf op een plek midden in zijn wereld. Colm Toibin, die de allerbeste slow motion-literatuur beoefent, bewijst ook met Brooklyn dat hij niet genoeg kan bewierookt worden! 


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Penguin Books - 2010
 

Zeruya Shalev - Pijn

Vechten voor geluk !

 

'Zoveel pijn en irritatie, wonden en littekens, komen voort uit intimiteit.'

Toeval bepaalt het leven. Op 22 maart ll. kon je in Brussel in de juiste of in de foute wagon zitten, op de juiste of de foute datum een vlucht geboekt hebben. Even toevallig ging het eerste boek, dat vlak na die fatale dag in de bus van De scriptor viel, over een bom die in een stadscentrum ontploft. Net als Zeruya Shalev zelf overleefde haar hoofdpersoon in Pijn een zelfmoordaanslag. 

Toch staat de politieke context nooit centraal in de romans van deze Israëlische. Ook wie in een conflictregio woont heeft te maken met relaties en familiekwesties, met zoektochten naar zingeving en geluk. Schooldirectrice Iris is, na het verlies van haar grote jeugdliefde, Eitan, getrouwd met de stabiele maar wat voorspelbare Micki. Het stel heeft twee kinderen, Omer die van een ADHD-jongetje in een evenwichtige tiener veranderd is en Alma, het makkelijke kind dat zich tot een onbereikbare jonge vrouw ontwikkeld heeft. Iris voelt zich schuldig omdat ze tijdens haar revalidatie een machteloze mamoesj was. Ze is ervan overtuigd dat ze tegenover haar dochter gefaald heeft. 'Het is een hard lot om een moeder te zijn die niet functioneert', stelt ze vast als ze terugdenkt aan haar lange ziekbed. Ook haar relatie met Micki lijdt onder dat besef. Wanneer ze Eitan opnieuw tegen het lijf loopt, wordt er een hopeloos verlangen naar warmte en veiligheid in haar wakker. Ze komt in een ijldroom terecht waarin de waan het overneemt van de werkelijkheid. Pas als Alma helemaal dreigt af te glijden, recht haar wankele binnenste zich en vecht ze als een leeuwin. 'Soms moeten we onze kinderen steeds opnieuw het leven schenken', zo concludeert ze. Trouwens, niet alleen Iris, ook Alma is in de valkuil van zelfbedrog getrapt!

Jeruzalem met de Gouden Koepel
© neufal54

Shalevs personages vinden wel geluk maar altijd na een lange, moeizame strijd. Vaak nemen ze een foute route maar wel één die ze nodig hadden om tot inzicht te komen. Communicatie en emotionele banden tussen gezinsleden zijn in haar wereld nooit eenvoudig. Er is geen recept voor het leven! 'Vergeleken met ons is Sisyphus een amateur', kun je in Pijn lezen.

Hoewel haar universele karakters aantrekkelijk ogen en de destabilisering van Iris voor een groot stuk voortkomt uit de aanslag, zou het interessant zijn om haar hoofdrolspelers iets meer te laten spiegelen in de unieke socio-politieke (in ruimere zin dan de oorlogsrealiteit) en culturele achtergrond van de Israëlische maatschappij. De schrijfster doet dat enkel bij wijze van uitzondering. Heel even is de angst aanwezig voor het hachje van dienstplichtige kinderen (ook meisjes) of maakt Iris zich in twee zinnen sterk voor een tolerante samenleving. De directrice stelt bewust haar school open voor Arabieren en gastarbeiders. '...de straat wordt steeds extremistischer en racistischer', zo klinkt haar ongerustheid. Een rondje googlen leert je dat de overheid, omwille van het risico op aanslagen, niet meer afhankelijk wil zijn van Palestijnse werknemers en dus Aziaten, Oost-Europeanen, Turken... een verblijfsvergunning geeft. Een ander boeiend weetje betreft de Babylonische joden waartoe de naar Irakese muziek luisterende Micki behoort. Omdat Shalev ervan uitgaat dat toelichting ook hier niet nodig is, neem je Google opnieuw in de arm. Even later weet je dat de Babyloniërs in de 6de eeuw v.C. joden uit het nasmeulende Jeruzalem ontvoerden. Pas bij het ontstaan van de Israëlische staat in 1948 keerden velen van hen terug uit het huidige Irak. 'Welke identiteit levert een eeuwenlang verblijf in en rond de stad Babylon op?' is een vraag die gaat branden. Een personage als Micki mag best een diepere laag krijgen. 

Als de auteur haar idee over onrecht en vergeving kort uiteenzet, vraagt ze opnieuw achtergrondkennis van de niet-joodse lezer. De joodse religie houdt haar volgers voor dat vergeving het uiteindelijke doel moet zijn van een slachtoffer van een misdaad. Dat over het hart strijken hoeft niet vanzelf te gaan. De dader moet schuld bekennen, voor genoegdoening (eerherstel, schadeloosstelling...) zorgen en om vergiffenis vragen. Die kan dan de plaats innemen van wraakgevoelens. Zo krijgt de vicieuze cirkel van wrok en geweld geen kans... een idee waar ook sommige Westerse juristen oor naar hebben. Hoewel de attitude van vergeving wel aanwezig is in haar werk (Shalev is trouwens theologe van opleiding), lijkt het erg de moeite waard om deze kijk op strafzaken eens helemaal te verfijnen in romanproject.

Carmel market Tel Aviv

© Yevgeniy Shpika

Zeruya Sahlev zet volop in op de zieleroerselen van haar fictiefiguren. Die delen ze graag en uitgebreid met elkaar. Vaak lijken de conversaties op het oeverloos kletsen van boezemvriendinnen. Dat geeft haar werk een erg vrouwelijk karakter. Als je je daartoe aangetrokken voelt, zul je van haar koortsige stijl genieten. Ben je meer van het nuchtere en compacte dat onze eigen literatuur kenmerkt, dan worden haar verhalen door de herhalingen en uitweidingen soms langdradig. Haar taal kan bovendien gezwollen zijn. Bij zinnen als '...we zullen vurig branden tot we samensmelten...' of '...ze schenken hun braaksel aan de plaatselijke goden...', knipper je toch even met de ogen. De kracht van deze auteur is haar visie op het persoonlijke en sociale functioneren van mensen. Zonder schroom legt ze de complexiteit en de tragiek van ons lot bloot. Daarbij schuwt ze geen taboes. Zo blinkt de moeder van Iris uit in jaloerse bezitterigheid ten aanzien van haar eigen kroost. De titel Pijn kan met veel ladingen gevuld worden! Maar toch...als slachtoffers en nabestaanden van een brandende stadsbus op kunnen staan, dan kunnen burgers in andere gewonde steden dat ook!

Quotering: ***½

Uitgegeven bij Cossee - 2016 

Evie Wyld - Overal vogelzang

Over randen en randjes !

 

 

'Het was er nog steeds..., het gevoel alsof er iets gehurkt in de vallei zat,

wachtend en kijkend en klaar voor de aanval.'

Schapenfokster Jake is een pezige vrouw die de dag begint met sit ups en 's nachts bezocht wordt door nachtmerries. Vόόr ze zich terugtrok op een Brits eiland, had ze de stiel in haar geboorteland Australië geleerd. In de stofdroge bush tussen roodrugspinnen, 'vliegen die uit je ooghoeken drinken' en macho kerels heeft ze zich het hoeden en scheren van schapen eigen gemaakt. Maar Jake is kwetsbaarder dan ze zich voordoet. Niet toevallig houdt ze mensen op afstand. 'Ik vertel hen de tussenstukjes van mijn leven, de stukjes die beschikbaar zijn', hoor je haar zeggen. Gaandeweg wordt duidelijk dat ze een groot geheim met zich meedraagt, een bladzijde uit het verleden die haar in permanente angst dompelt. Wanneer iets (een vos?) of iemand het op haar schapen gemunt heeft, slaat de paniek toe. 'Niets raakt me in het donker aan', zo liegt ze zichzelf voor. De hamer onder de gootsteen en de halve baksteen in de vensterbank spreken een andere taal.

Woltafels in een schapenfokkerij
© Carmel James

In de tweede verhaallijn, die alsmaar belangrijker wordt, graaf je steeds dieper in de Australische achtergrond van de hoofdfiguur. Over deze passages hangt een unheimische, agressieve sfeer. Je komt terecht in de wereld van de prostitutie met de bijbehorende vernederingen en extreme kwetsbaarheid van sekswerkers. Zowel van de los-vaste krachten op de schapenfokkerij, die ruiken naar wolvet en whisky, als van het personage Otto gaat een aanhoudende dreiging uit. En Otto's hond is even vilein en gestoord als zijn baasje. Met deze achterliggende verteldraad haalt Evie Wyld een opvallend stilistisch kunstje uit. Ze zondigt tegen de gangbare chronologische geplogenheden en komt daar èrg goed mee weg!

Deze levensroute is één groot gevecht. Het is een rauwe confrontatie met natuurelementen, 'het incompetentielijstje' (Hoe red je een schaap uit zuigende modder?), het sadisme van de man die op Jakes pad kwam, de spoken uit onbesuisde tijden. Haar leven is illusieloos, zuiver gericht op het zich staande houden. Jake moet en kan zich meten met mannen. Daarnaast is haar vlucht ook een boetedoening voor een jeugdzonde die de donkere kant in elk van ons illustreert.

Overal vogelzang heeft Hitchcock-allures. In deze zintuiglijke roman weerklinken enge dierengeluiden: het 'getrippel van de buidelrat op het golfplaten dak', 'het stroperige gekrijs van de kaketoe', 'de roep van een vogel in de nacht die klinkt als een brandsirene'... Op eenzelfde manier strooit de schrijfster met geuren. 'Het ruikt er alsof hij een stoofpot onder zijn bed bewaart', is een typische Evie Wyld-quote.


De huntsmanspin komt voor in Australië
© en.academic.ru

Aan deze fictievrouw kun je alles toevertrouwen. Haar zeggingskracht verdient elf op tien! Haar grenzeloze verbeelding wordt superieur in taal verpakt! Dankzij het meesterschap van deze jonge auteur en de no nonsense-houding van haar hoofdpersonage is de tragiek van Overal vogelzang perfect verteerbaar. Het kan niet anders of deze, in originaliteit uitblinkende, schrijfster zal uitgroeien tot één van de meest toonaangevende in Groot-Brittannië! 

Dit is een gebald boek, zonder ademruimte. 'Onderhoudend' is in deze context een understatement! En als je er wat afstand van genomen hebt, verbaas je je over het feit dat dit zelfkantverhaal ontstaan is in de geest van een Londense boekhandelaarster... en verteld werd alsof ze Jakes alterego is!


Quotering: ****½

Uitgegeven bij De Geus - 2016

 

Kristine Bilkau - De gelukkigen

De gedwarsboomde generatie !

 

 

 'Er is niet zoiets als aanspraak op zekerheid.'

                        

Wanneer ben je beter af? Als je een gepamperde jeugd hebt gehad en niet ondervonden hebt wat materiële onzekerheid betekent of als een tegenovergestelde ervaring je opvoeding bepaald heeft? Bij het lezen van de 'De gelukkigen' is dat een moeilijk van je af te schudden vraag.

Georg en Isabell moeten het sowieso doen met de bagage die ze hebben meegekregen. Zij is een twijfelende, angstige vrouw die vaak aan het cocon van haar jonge jaren terugdenkt en haar eigen kind, de tweejarige Matti, overbeschermt. Ze ziet overal ziektekiemen en ongezond voedsel. 'Het zou alleen maar mis gaan als ze haar nek uitstak', is een veelzeggende uitspraak van deze controlefreak. Maar omdat het leven geen rekening houdt met de gevoeligheden van mensen, slaat het noodlot toe. De cellospeelster krijgt last van een trillende hand en raakt haar goed betaalde baan bij een musicalgezelschap kwijt. 


© Pixabay

Hoewel journalist Georg nuchterder omgaat met het bestaan, is ook hij geen kind van krimpende economische tijden. Als de krantdirectie banen wegsnoeit, raakt hij alle houvast kwijt. Terwijl hij dagdroomt over een plattelandswoning in Ierland of een ander romantisch oord, beseft hij dat het misschien niet eens mogelijk is om in hun vertrouwde wijk te blijven wonen. Ook Isabell vertoont escapistisch gedrag. Dat richt zich op het gaan winkelen in kleding- en delicatessenzaken die ze zich voorheen wel kon veroorloven.

Hoe meer tegenvallende sollicitaties, hoe hoger de spanning oploopt. Waar het stel in het begin van het verhaal nog talent had om met elkaar te communiceren en kleine ruzies op een ontroerende manier bij te leggen, sluipen grimmigheid, kilte, irritatie en zwijgen het gezin binnen. Georg zinkt weg in 'theatrale zwaarmoedigheid' en beiden verliezen ze hun zelfvertrouwen en gevoel voor eigenwaarde. 'Vreugdeloosheid verspreid zich als een gif,' kun je lezen. De gelukkigen illustreert het idee dat je eerst héél diep moet wegzinken om uit de put te kunnen klimmen. En net als ouders die een kind verloren hebben van elkaar wegglijden, blijkt ook dit leed lange tijd te groot om gedeeld te kunnen worden.
 

Kristine Bilkau heeft een medogenloze pen. Haar taal en beeldspraak zijn even doeltreffend als dartpijltjes die in de roos vliegen! Niet alleen wordt het psychologische spel tussen de partners en hun zoektocht naar een nieuwe identiteit rauw neergezet, ook maatschappelijke fenomenen zoals de beleggingsrage, beamerconferenties, de romantiek van het moederschap, autarkische bohemiens... krijgen vegen uit de pan. 

 

© Pixabay

Misschien moet je horen bij deze generatie van eind dertigers, begin veertigers, om je goed te kunnen verplaatsen in hun verlangen naar een status quo waarin geen plaats is voor het omgooien van het roer, het opentrekken van de horizon. Bij dit stel leidt een in de watten gelegde jeugd tot verstarring, tot een dromenloos existeren. '...ze zijn geen avonturiers. Maar hij wilde wel dat ze het waren', geeft Georg toe. Pamperen kan dus verlammend werken. Deze op zichzelf teruggeplooide leventjes hebben iets treurigs. Is zelfverwezenlijking niet iets doen met je talenten?  

 

De gelukkigen maakt je benieuwd naar de generatie die wel met grote vraagtekens is opgegroeid!

 

Quotering: ****

Uitgegeven bij Cossee - 2016 

 

Atte Jongstra - Aan open zee

Eilanden bestaan niet !

 

 

 'Het water neemt de vorm aan van de vaas waarin men het giet.'

 

Op Christiansø, een honderd zieleneilandje aan de rand van Denemarken, gebeurt nooit iets. Daarom is het de ideale plek voor een auteur die in alle rust een roman wil schrijven. Toch heeft Axel Borg, de hoofdfiguur uit Aan open zee, nog niet eens een beginidee voor zijn fictieproject. Hij denkt er zelfs aan plagiaat te plegen en zich Het Ravijn, een minder bekend boek van Ivan Gontsjarov, geestelijk toe te eigenen... tot hij ontdekt dat er rondom hem spannende dingen gebeuren en eender wie een verborgen agenda kan hebben. Als lokale vissers menselijke resten vinden, geraken de gebeurtenissen in een stroomversnelling en staat de kleine gemeenschap binnen de kortste keren in rep en roer. Axel Borg hoeft maar te observeren...

 

Wat op het eerste gezicht puur en onverdorven lijkt, blijkt er na verloop van tijd héél anders uit te zien. De Oostzee is zwaar vervuild, de vis doet zich tegoed aan mosterdgas, Russische straaljagers en onderzeeërs schenden het luchtruim en de territoriale wateren, een onderwereldfiguur komt schuilen voor achtervolgers... De zee uit de titel is inderdaad een open universum, geen beschermende wand.  



Christiansø
©  www.visitdenmark.dk

Gaandeweg voel je de bui hangen. Boontje komt om zijn loontje. 'Ge zijt tot afgod van boosdoeners verworden, Heer', roept de bijbelvaste Lutheraan Jens Mikkelsen uit. Genesis, het verzenboek over de schepping en de zondeval, parafraserend, laat hij god 'Er zij geen licht' uitspreken. Kenners van De Schrift zullen de orerende Mikkelsen nog beter kunnen duiden. Andere eilandgasten zijn zich, egotrippend, van geen dreiging bewust. Zowel Axel als de crimineel Dutch en politiecommissaris Mads Vilhelm zijn druk met hun eigen ambitie. Het zijn personages die van hun gevoel zijn afgesneden, het vermogen om van zichzelf en anderen te houden verspeeld hebben.

De karakters van deze roman gebruiken elkaar. Als de crisissituatie zich ontplooit, wrijven Axel en Mads zich in de handen. Om zijn imago van 'speurder des vaderlands' hoog te kunnen houden, manipuleert Vilhelm al jaren de bewijslast in zijn dossiers. 'Ook in het recherchewerk kun je Schepper zijn', pocht hij. De aan plagiaat denkende Axel heeft evenmin last van zijn geweten. IJdelheid regeert! Maar ook de visser die zijn doodzieke vangst verkoopt, heeft geen scrupules. 'Het water neemt de vorm aan van de vaas waarin men het giet.' Gedrag plooit zich naar de omstandigheden die zich aanbieden. Wat begint als een vermakelijk verhaal (de predikant die paarse groenten kweekt; de oude Stalinist; Vilhelm die met een pikhaak, waaraan menselijke resten zitten, op het dienstvaartuig stapt...) blijkt een cynisch schouwspel op te leveren. Maar terwijl je denkt af te stevenen op een apocalyptisch einde, verrast de auteur je door uit een heel ander vaatje te tappen.

Christiansø 
©  Bo Nielsen 

Deze kroniek over oerkrachten, waarheid en leugen, schepping en ontschepping, op drift zijn en ankeren... is strak gecomponeerd, met verve geschreven, zonder één holle zin en met overtuigende dialogen. Via beelden als 'gelaatstrekken die met cokes leken getekend' en 'er ging iets monolithisch van hem uit', geeft de auteur zijn visitekaartje af. De erg korte hoofdstukken doen een scènisch boek vermoeden maar, hoewel de camera zwenkt, behoudt de intrige wel zijn samenhang. Atte Jongstra's belangstelling voor de 19de eeuw krijgt ook in deze actuele vertelling een plaatsje: buiten Ivan Gontsjarov dient zich de Franse schrijver Joséphin Péladan aan. Hij is de bedenker van het citaat boven dit stukje en de man die vond dat kunst de mens tot god moest verheffen. Borg en Vilhelm zouden zijn geesteskinderen kunnen zijn.

En toch... Leermeesters hoef je niet een leven lang te volgen.
'Wat Axel betreft, lag het geluk nergens', kun je op één van de eerste pagina's lezen. Aan het einde van de winter op het eiland met de haringrokerijen en de sleedoornborrels denkt hij daar helemaal anders over. 
 

Quotering: ****

Uitgegeven bij De Arbeiderspers - 2016