Hanneloes Pen - Een gegeven leven

Niet klagen maar dragen ! 

 

 

'7.5 gulden (premie) voor elke aangegeven jood.'

Bereid zijn je eigen leven te geven om dat van een ander te kunnen redden, is een bijna niet te vatten idee. Toch zijn er heel wat voorbeelden van mensen die dit offer met grote vanzelfsprekendheid brengen. Dat kan een arts in de frontlinie van een hedendaags conflict zijn of een verzetsvrouw tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Een gegeven leven vertelt het verhaal van Geertje Pel-Groot, een boerenkind uit de Zaanstreek dat in 1916 met fabrikantenzoon Wijbrand Pel trouwt en een comfortabel bestaan opbouwt. Beiden hebben een doopsgezinde achtergrond waarin ethiek en zelfstandig denken centraal staan. 'Heb je naaste lief zoals jezelf', heeft de kerk hen geleerd. Als de Duitse bezetting van Nederland een feit is, staat bij de Pels tussen woord en daad geen zweem van twijfel. Ouders en kinderen engageren zich in illegale activiteiten, zoals het wegsluizen van kandidaat-onderduikers.

Het kleurrijke centrum van hedendaags Zaandam
© Microtoerisme

Als de dochter en schoonzoon van Geertjes vriendin Rebecca naar het buitenland willen vluchten, moet er een gastgezin gevonden worden voor baby Marion. Omdat de familie Pel altijd bereid is om huis en hart open te zetten voor onfortuinlijken, heeft het joodse meisje meteen een onderkomen. Maar geluk raakt soms op. Politieagent, NSB-er en jodenjager, Hendrik van der Kraan, spiedt graag de buurt af en laat zijn oog vallen op Mappie, zoals het kind met het zwarte haar genoemd wordt. Geertje, die in de vooroorlogse crisisjaren gewend was om op de markt over de prijs van een zeemleren lap te onderhandelen, denkt dat ze het wel op een akkoordje kan gooien met de Gestapo. Dat lukt haar voor even maar uiteindelijk komt ze voor een drastische keuze te staan. Die zorgt ervoor dat ook voor haar de treinen gaan rijden...

Naast het uitwerken van de hoofdlijn, besteedt Hanneloes Pen terecht aandacht aan de emotionele schade die Marion oploopt door van onderduikadres naar onderduikadres te gaan en op driejarige leeftijd haar biologische ouders in de ogen te moeten kijken zonder hen te herkennen. De hechtingsjaren van het kind zien er chaotisch uit. Oorlog is meer dan verraad, deportatie en dood. Het is ook verder leven met psychisch puin en de opdracht om eeuwig dankbaar te zijn.  

Overlevenden van kamp Ravensbrück (april'45)
©  Rode Kruis

In Een gegeven leven wordt duidelijk gemaakt dat er in extreme situaties mensen zijn die verdienen en anderen die verliezen. Het woord 'geven' in de titel heeft ook een héél andere kant. Onder de oorlogsverdieners had je lui zoals Hendrik van der Kraan, die premies opstreek voor elke verklikte jood en graaide in de inboedel van op transport gestelde stadsgenoten. Verdieners waren ook kampbewakers die promoveerden op hun wreedheid en kampoversten die een villa met uitzicht cadeau kregen. Bij de verliezers waren zij die opstonden tegen de verdierlijking van de mens en wie het aan mazzel ontbrak. Hanneloes Pen heeft goed begrepen dat zowel bij deze grootse als bij de groteske daden een ingehouden vertelstem hoort.

Hoewel dit een individueel verhaal van uitzonderlijke moed en altruïsme is, past het in een lange rij van verzetsdaden waarvan de meeste anoniem zijn. Door de spots te richten op de donkere krullenkop van Mappie en de sadistische kapo's in de concentratiekampen, wordt iedereen die in de oorlogsjaren zijn nek uitstak, uit het duister gelicht. Deze dwarsliggers namen het woord gotspe over van hun jiddische medeburgers!

Een gegeven leven is bovendien, na Jacoba van Tongeren, het tweede boek over een verzetsvrouw dat in korte tijd verschenen is. Daarmee wordt recht gedaan aan de heldenstatus van deze vrouwelijke kanjers!


Quotering: ****

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2015

De boeken van Hanneloes Pen
 

Raphael Montes - Perfecte dagen

Een spel van rat en muis !

 

 

'Ze had hem een nieuwe plaats gegeven in de wereld.'

 

Een gestoorde man die een meisje ontvoert en haar wil dwingen om van hem te houden... Is dat niet zo'n verhaal over misbruik en ander geweld dat eindigt met de bevrijding van het slachtoffer en de inrekening van de dader? Bij een middelmatige misdaadauteur zou dat het scenario zijn. Niet bij Raphael Montes, de Braziliaan die met Perfecte dagen een macaber sprookje heeft afgeleverd.

Zijn hoofdpersonage, Leo, is een student geneeskunde met een fascinatie voor de anatomische les. Omdat hij gelooft in de maakbaarheid van relaties, zet hij zijn zinnen op Clarice, een jonge vrouw van anderhalve meter. Dat laatste is geen toeval. Als je kennis maakt met zijn dominante moeder, krijg je een sterk vermoeden dat Leo een angst voor vrouwen heeft ontwikkeld. Wanneer Clarice in een afgelegen hotel aan haar filmscript wil gaan werken, krijgt de obsessie voor haar concrete vormen. Net als het draaiboek dat ze bedenkt, ontrolt het plot van Perfecte dagen zich als roadmovie. En in beide spelen dood en illusie een hoofdrol.  
 

Het tropische eiland Ilha Grande waar Leo en Clarice terechtkomen.

© rvcroffi

Als je de term 'misdaadliteratuur' op een boek wil kleven, dan moet het romangehalte hoog zijn. En omdat romans gedragen worden door hun karakters, moeten de personages niet alleen uitgediept zijn maar je ook de indruk geven dat je ze nog nooit ontmoet hebt. Wat gelaagdheid en oorspronkelijkheid betreft, is Raphael Montes helemaal op de afspraak. De gestoorde controlefreak Leo is in al zijn facetten aanwezig. Hij is de gewetenloze, gevoelsdode, excuusman, die niet in staat is zichzelf ter verantwoording te roepen. Tegelijkertijd ziet hij een moreel hoogstaand mens als hij in de spiegel kijkt. Vanuit zijn emotionele armoede denkt hij dat je zonder liefde of verdriet naar een dode kunt kijken die je, bij leven, van heel nabij gekend hebt. Leo's verwrongen gedachtenwereld en manipulatief narcisme zijn met veel precisie in beeld gebracht. 

Perfecte dagen is een uitgebalanceerd boek, een slingerbeweging tussen hard en zacht, gewelddadig en zorgend, het doordeweekse stel en het veroordeeld zijn tot elkaar, de stilte voor de storm en de komst van een tropische depressie. Die opbouw zorgt er ook voor dat de spanningsboog - een ander belangrijk romancriterium - nergens verslapt. Bovendien houdt de wat onderkoelde toon van de verteller de heftigheid van de gebeurtenissen en de inktzwarte ziel van Leo net voldoende in toom. Daarnaast dragen allerlei originele vondsten, tot en met de ontknoping van het verhaal, bij aan een erg verfrissende leeservaring!

Rio de Janeiro, de thuisbasis van Raphael Montes 
© Ramon Llorensi

Omdat de literaire wereld één groot leesdorp geworden is, vraag je je af of er nog iets typisch Braziliaans te ontdekken is in dit boek. Naast kerkbezoeken, klassenjustitie en -gezondheidszorg, vallen de vergaande bemoeienissen van de moeders op. Er is ook de theatraliteit in gebaren, taal en emoties. En op muzikaal vlak is er Leo's belangstelling voor landgenoot en internationale ster Caetano Veloso, de multicultureel geïnspireerde zanger-componist. Het is geruststellend om te ervaren dat de 'verStarbucksing' van boekenland zich nog niet voltrokken heeft!

In deze thriller ontbindt de auteur zijn duivels op een gedoseerde en intelligente manier. Hersenspinsels, rookgordijnen en de perceptie ervan door de nevenpersonages, tillen Perfecte dagen naar een hoog niveau. De flair waarmee Leo zijn menselijke omgeving een rad voor de ogen draait, is een meesterlijke zet. Daarnaast wordt de voorvoelde teloorgang overtuigend en verrassend uitgewerkt. Raphael Montes toont aan dat plotgedrevenheid niet noodzakelijk ten koste van karakterinhoud moet gaan. Om al deze redenen is het woord 'perfect' op de cover allesbehalve misleidend. Je zou ook kunnen zeggen dat deze Braziliaan zijn lezers inpakt met een ode aan de verbeelding!


Quotering: *****

Uitgegeven bij Cargo - 2015

De boeken van Raphael Montes
 

Barry Smit - Tahrir

 Barsten in het front !

 

'Meningen leiden tot idealen en idealen leiden tot puinhopen.'
 

Slechts korte tijd dekte de naam Arabische Lente de lading. Autoritaire regimes vielen van hun voetstuk, vrijheidstrijders wisten wat ze niet meer wilden en begrepen min of meer wat er in de plaats moest komen. Dankzij hun enthousiasme en met de ondersteuning van het Westen zou die nieuwe maatschappij wel van de grond komen. Dat was de teneur... Intussen weet iedereen waartoe het omkeren van deze bladzijden geleid heeft.

In zijn roman Tahrir stuurt Barry Smit zijn hoofdkarakter door de revolutionaire gebeurtenissen heen. 'Amsterdam is een toestand' zegt de ik-persoon wat verveeld. Als de kans zich voordoet vertrekt hij zonder aarzelen naar het gistende Caïro om campagnetrainingen te geven. Het Nederlandse team vult de opdracht op een politiek correcte manier in: er worden technieken aangeleerd zonder inhoudelijke bemoeienis en alle clubs - van liberalen tot moslimbroeders - worden uitgenodigd. De cursisten leren kritisch naar hun organisatie kijken, een toespraak schrijven, debatteren... Als de lesgever zich aangetrokken voelt tot de vrijgevochten Maryam, slaat de twijfel over zijn relatie met de Nederlandse Tessa toe. Maar hoeveel bewegingsruimte geeft een ultraconservatieve, laaggeletterde samenleving aan eigenzinnige individuen? Zowel voor de doorsnee actievoerder als voor het verliefde stel wordt het persoonlijke al gauw politiek en het politieke persoonlijk. Zo klinkt overal ter wereld de taal van de revolutie. En na de dromen komen de onafwendbare keuzes...

Demonstratie op Tahrir
© Zeinab Mohammed

Naast de sfeertekening van een miljoenenstad ('...je kon de smog bijna met je handen uit de lucht scheppen.') met hoestende taxi's, Indische vijgenbomen, discobootjes op de Nijl en zedenmeesters voor appartementencomplexen, zet Barry Smit een heldere achtergrond neer. Hij noemt man en paard: de haatbaarden die terroristen als martelaars vereren, de intimidatietechnieken en moordpartijen van het leger, de enge keuze tussen seculier en religieus fascisme, de gehersenspoelde burgers die in iedere buitenlander een spion of zionistische infiltrant zien, de paranoia en de verdeel- en heerspolitiek.

Hoewel achtergrondstoffering een roman voedt, is de context zelf geen dragende factor. Daar heb je de geest van de personages voor. En op dat vlak wringt het schoentje. Hoewel de ik-persoon midden in een aardbevingsgebied geplaatst wordt, zie je een man met weinig introspectie en vooral een armoedige gevoelswereld. Dat de auteur veel moeite heeft met het neerzetten van karakters merk je ook aan beide vrouwen die het aan identiteit ontbreekt. Het is bijgevolg onduidelijk waarom de centrale figuur twijfelt tussen de ene en de andere vriendin. De socio-politieke situatie lijkt de enige scherprechter te zijn.

Eén van de vele slogans op Tahrir
© Ramy Raoof

Net als bij veel journalisten die fictie gaan schrijven, stel je vast dat deze vroegere voorlichter van het Binnenhof te uitleggerig en te beschrijvend is. Je loopt als het ware mee met een registrerende camera. Bovendien weet hij de spanningsboog niet vast te houden. In plaats van het touw strak te trekken, maakt hij, halfweg en in het tweede deel van het verhaal, uitstapjes naar de piramides van Gizeh en het archeologisch museum in Caïro... bezoeken die niets toevoegen aan het dilemma van de hoofdpersoon. Ook de passages die zich in Nederland afspelen, brengen - behalve het vooruitzicht op een parlementaire carrière - geen noodzakelijke elementen aan.

Tahrir is, in weerwil van het onderwerp, een klinisch boek waarin de ziel van de verteller niet in beweging komt. Die laatste neemt waar en rationaliseert. Dat kun je moeilijk innerlijke beleving en ontwikkeling noemen. En vlakke karakters zijn dodelijk voor een roman! Jammer dat de intelligente en taalvaardige tekstschrijver deze fictiekans niet heeft kunnen grijpen.


Quotering: **½

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2015

De boeken van Barry Smit
 

Kim Moelands - De vrouw in de spiegel

 Liever een wortel dan vla !

 

 

'Het verschil maken, die druppel op die gloeiende plaat zijn,

dat is wat ze wil.'

 

De kunst van het thrillerschrijven is het oproepen van mysteries en die aan de hand van boeiende karakters naar een originele ontknoping sturen. In De vrouw in de spiegel trekt Kim Moelands keurig haar rookgordijnen op: de man met de hond die geen dierenliefhebber is, een geheimzinnig huis, een Hannibal Lecter-adept die kickt op een machtspelletje met de boevenvangster, het verleden van rechercheur Tess... Om één van de personages ligt zelfs een sluier die je niet als dusdanig herkent. Een misdaadauteur neemt nu eenmaal graag een loopje met de lezer. En die laatste heeft niets liever!

In haar derde thriller gaat de schrijfster vol voor haar personages, hun typische trekjes maar vooral hun diepere identiteit. Zo is er Elisabeth, een vrouw met een pijnlijk verleden die steeds meer de controle over haar leven verliest. Ze is de ex van Jaap, een botte, egocentrische kerel die zijn bestuursfunctie bij het voedingsbedrijf Latté is kwijtgespeeld. Daarnaast is er nog Antoine, de aalmoezenier die in zijn zoektocht naar puurheid vooral duisternis vindt en zich van god verlaten voelt. Ook van politievrouw Tess krijg je allerlei gezichten te zien.

Wanneer vergiftigde toetjes van Latté slachtoffers maken, gaan de alarmbellen rinkelen bij de rechercheploeg. Vooral Tess, bij wie 'het gevoel smeekt om voorrang boven het verstand', gooit alles wat ze heeft in de strijd. De aanwijzingen die het onderzoek oplevert, wijzen allemaal in de richting van Jaap. Toch weet je als geoefende lezer dat er nog wel iets uit de mouw van de illusionist(e) komt. Aan het eind wacht een zeer originele climax die je doet beseffen dat de auteur je heel subliem om de tuin heeft geleid! Deze vondst werpt bovendien een interessant licht op de taak die de rechter te wachten staat!

Met heerlijke toetjes kan er iets engs gebeuren...
© Allrecipes_Ali 

Omdat hij economische belangen laat primeren op maatschappelijke, blinkt Boon, de bedrijfsleider van de zuivelfabriek, uit in verbloemende taal en doofpotacties. Het siert de auteur dat ze een kritische vinger aan de pols van de samenleving houdt. Dat doet ze ook als het over de vereenzaming van ouderen gaat. 'De sociale zekerheid verandert steeds meer in een asociale onzekerheid die niet uit te leggen valt', zo klinkt het.
Kim Moelands heeft het ambacht geleerd door het schrijven van haar autobiografische non-fictieboeken. Als je overstapt op fictie zoek je naar een complexere structuur, nog meer verbeelding, diepgang en taalgevoel. Op dit pad heeft ze flinke stappen gezet. Je voelt dat het creatieve proces van De vrouw in de spiegel haar helemaal in bezit heeft genomen. En wedden dat, voor het baasje van Balou, de hoofdstukken over de basset hound de meest pijnlijke waren om te beleven? Bovendien hoop je dat Kim de vraag 'Waarom hebben ziekenhuizen toch altijd te weinig parkeerplekken?' nooit meer hoeft te stellen. Niet alleen romanpersonages horen echo's uit het verleden...

Dat ze stijlvaster is geworden blijkt, onder meer, uit rake beschouwingen:
'Het gros van de menselijke handelingen vloeit immers voort uit ervaringen uit het verleden die met stok zijn gestraft of met wortel zijn beloond. Uiteindelijk wil iedereen zoveel mogelijk wortels verzamelen.'
'Het geluid van een celdeur is schraal wisselgeld voor het leven van een mens, maar het is in elk geval iets wat raakt aan genoegdoening.'
Tot de allerbeste passages horen trouwens de opgevoerde demonen (de hand die geen hand is!) van Elisabeth en de vertwijfeling van de priester. Er is niets mis met stilstaan in een thrillerverhaal!

Toch was het, stilistisch gezien, op de eerste bladzijden een beetje bang toekijken toen teveel, té korte zinnen elkaar opvolgden. Maar al gauw geraakte de schrijfster in de flow van de gebeurtenissen, een onderwatertechniek die ze niet meer losliet.

Basset hound: lange oren, korte poten
 © Petruss

De vrouw in de spiegel heeft een listig plot, loopt over van gevatte taal en flitsende dialogen, brengt vaart maar ook stilte waar het past. De verhoren op het politiebureau worden scherp en intelligent gevoerd. De replieken van boef Charlie - alias Hannibal Lecter uit The Silence of the Lambs - zijn heerlijk treiterig. Dit karakter gaat bovendien net als Tess mee naar een vervolgboek. Stof en open vragen genoeg... En waarom de geestelijke en zijn worsteling met god en het biechtgeheim geen uitgebreidere rol geven??

Om al deze redenen geldt het Tess-citaat boven dit stukje ook voor Kim Moelands. En zowel over de politievrouw als over Kim mag je zeggen dat het om een flinke plens op de gloeiende plaat gaat! Anders gezegd: een vezel- en vitaminerijke wortel voor allebei!


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Bruna - 2015

De boeken van Kim Moelands
 

Jannetje Koelewijn - Heilbrons hel

Ook standbeelden kunnen van hun sokkel vallen ! 

 

 

'Oordelen, oordelen, oordelen.'

 

Achterklap heeft altijd bestaan. Maar de beschadiging die mensen door zwartmakerij kunnen oplopen is in tijden van snelle internetverbindingen en harde mediaconcurrentie gigantisch toegenomen. Mits een doordachte strategie kun je iemands reputatie een deuk bezorgen en misschien wel een onherstelbare klap toedienen.

 
In Heilbrons hel heeft Jannetje Koelewijn werelden bij elkaar gebracht die voor vuurwerk kunnen zorgen: naast het bedrijfs- en financiële milieu zijn er juridische, overheids- en journalistieke kringen. Werelden waar het nieuws gemaakt en verspreid wordt. Om deze draaimolen op gang te brengen bedient de auteur zich van karakteristieke personages. Zo is er de spilfiguur, Cor Heilbron, een topindustrieel met een beursgenoteerd bedrijf. Omdat hij vindt dat hij zich wat meer mag profileren, nodigt hij een journaliste van de geschreven pers uit. Met de ambitieuze Françoise neemt hij zijn leven door en schroomt daarbij niet zijn doodzieke vrouw ten voordele van zijn imago te gebruiken. Een lintje van de burgemeester kun je nu eenmaal niet met geld kopen. Zijn tegenspeler is Etienne Godfroij, de bestuursvoorzitter van de Toezichthouder Financiële Markten (TFM), het overheidsorgaan dat de aandelenhandel scherp in het oog moet houden. Als zijn medewerkers een verontrustende ontdekking doen, richt Godfroij zijn vizier op Cor Heilbron.

Tussen de drie egotrippende hoofdpersonages laveert openbaar aanklager, Lucas Pauw, een man die in de wolken lijkt te leven maar zich, als het om beroepsethiek gaat, door zijn ratio en morele meetlat laat sturen.

De Londense beurs: geen roepers meer maar computers...
© David Levene

Deze roman wordt gedragen door netjes in elkaar schuivende structuurelementen en de kleur van de karakters. Heilbron en Godfroij zijn zowel aaibaar als afstotelijk, innemend als dominant, gastvrij als egocentrisch, leermeesters als verwerpelijke rolmodellen. Het verschil tussen beide protagonisten zit in hun culturele bagage. Terwijl Heilbron schilderijen ziet als investering, kan Godfroij lyrisch worden over boeken. En net dat verschil in persoonlijkheid leidt tot hun conflict. Het grote geld ligt zelden op de weg van de gecultiveerden en sommigen worden daar jaloers van. 

Wat het neerzetten van mensen betreft, kan Jannetje Koelewijn masterclasses geven! Als je beide alfa-mannetjes op straat zou tegenkomen, zou je ze herkennen. De kans is groot dat je dan zou gniffelen bij de herinnering aan de vileine boodschappen die in hun beschaafde dialogen verstopt zitten. Bovendien laat de schrijfster hun blinde geloof in de eigen onkwetsbaarheid op een suggestieve manier contrasteren met hun lichamelijke kwalen. 

Heilbrons hel is een schitterende close-up van het menselijk tekort. IJdelheid en geldgewin drijven individuen over de grenzen van het betamelijke. De naming-and-shaming-methode die de bestuursvoorzitter van 'de beurswaakhond' hanteert, past bij een gewetenloos denkpatroon. Geen afdoend bewijs hebben, wil niet zeggen dat de geviseerde er zonder kleerscheuren af komt. En terwijl de aanstoker buiten schot blijft, trekken professionele nieuwsjagers en ordinaire kletsmajoors de schandpaal wel op.

ITO-bedrijfstoren op de Zuidas,
het Amsterdamse zakendistrict waaraan 'Heilbrons hel' refereert.
© Kenneth Verburg

Om dit levensechte en tegelijkertijd groteske verhaal geloofwaardig en genietbaar te houden, heeft de auteur gekozen voor een laconieke vertelstem. Mede door het tekenen van de fysieke ongemakken krijgt het geheel een vermakelijke maar ook misleidende slapstick-toon. Langzaam maar zeker verandert de geamuseerde lezersblik in een pijnlijke. Ook het opvoeren van de immer buigende butler Dirk past in dit tragikomische plaatje'. Hij roept bovendien het archetype van de huisbediende op: James Stevens uit Ishiguro's The remains of the day. Of dit een bewuste knipoog is naar Koelewijns collega-auteur bij uitgeverij Atlas Contact of een toevalligheid, is niet duidelijk.

In dit knuffelboek met allure komt hoogmoed voor de val en gaat succes eenzaamheid vooraf. Jannetje Koelewijn woont in haar pen en de lezer in haar boeken!


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2014

De boeken van Jannetje Koelewijn
 

Liselotte Roll - Bittere zonde

Teveel vuile handen !
 

 

'Als ze had geweten wat er met hem in Argentinië was gebeurd,

dan hadden ze niet onbekommerd kunnen samenleven.'

Net als Tove Alsterdal met Geef me je hand, heeft ook Liselotte Roll een misdaadboek afgeleverd dat zijn inspiratie vond in de gruwelpraktijken van de Argentijnse junta eind jaren '70. In Bittere zonde laat Roll een slachtoffer en een medeplichtige van het generaalsregime verder leven in Zweden. De ene is op de vlucht voor zijn nachtmerries, de andere voor gerechtelijke vervolgingen. Wanneer Carlos Fernandez in een Zweedse winkel zijn beul herkent, is het tijd om oude rekeningen te vereffenen.

Als inspecteur Magnus Kalo in die periode de dader van de doodgemartelde Erik Berggren zoekt, wijst het spoor naar een verkrachtingszaak die plaatsvond tijdens diezelfde Argentijnse dictatuur. Dankzij de samenwerking met de politie van Buenos Aires duikt er een verdachte op. Maar heeft deze Pedro Estrabou er belang bij om het gezin van Magnus te terroriseren? Hij is niet de enige met vuile handen in dit plot.

Martelkamers in Santa Fe tijdens de Videla-dictatuur
© Pablo D. Flores

Waar Tove Alsterdal haar intrige volstouwt met achtergrondinformatie, uitleggerigheid, diverse hoofdpersonen en -lijnen om nog maar te zwijgen van de zijpaden en nevenkarakters (en dus geen tijd heeft om alles uit te werken), valt het verhaal van Bittere zonde te dun uit. Als je, zoals Liselotte Roll, een tijdje bij een Argentijnse familie gelogeerd hebt en er geconfronteerd werd met de gevolgen van de staatsterreur, dan mag je als lezer meer verwachten dan wat oppervlakkige informatie over akelige dromen en slachtoffers die verdoofd maar levend uit vliegtuigen in zee werden geworpen. Wie iets, hoe weinig ook, weet over de praktijken van de junta, heeft het beeld van die vallende mensen op het netvlies. Veel verder dan dit reikt ook de achtergrondstoffering niet. Die kun je dus alleen maar pover noemen.

Met de stijl van deze auteur is het niet veel beter gesteld. Terwijl je sommige van haar collega's zou willen smeken om af en toe een metafoor te gebruiken, past zij deze techniek wel toe. Maar... het is een verraderlijke als je hem niet beheerst. Dan creëer je ongeloofwaardige beelden zoals 'de lavastroom van zijn woede'. Als een middelbare scholier deze uitschuiver maakt, haalt zijn leraar de rode pen boven. Nog teleurstellender is het simplisme waarmee ze schrijft. Observaties, beschouwingen, dialogen... ze lijden allemaal aan een te grote eenvoud:
'Hij klemde zijn kaken op elkaar en keek nijdig door het raam van het ziekenhuis.'
'Ineens leken koude handen haar bij de strot te grijpen en kreeg ze bijna geen adem meer.'
(over de eerste sneeuwbuien) 'Die bezorgden haar een geluksgevoel: er was iets nieuws op komst.'
Dit neigt naar kinderlijkheid.



Plaza de Mayo in Buenos Aires,
waar de moeders van de vermoorde slachtoffers jarenlang betoogden.
© seretide

Wie de intrige samenvat, komt bijna zeker tot de conclusie dat het een goed bedacht verhaal is. Maar 'bedacht' is nog niet 'opgeschreven'. Bittere zonde is een kabbelende vertelling, een soort oppervlaktewater zonder verraderlijke onderstroom. Liselotte Roll slaagt er niet in om leven te blazen in haar woorden. Daardoor blijven de personages kleurloos, de situaties weinig prikkelend en de ideeën saai. Bovendien weet je soms meer dan de speurders en ook dat is een verspeelde kans.  

Dit debuut is vooral té gewoon om onderhoudend te zijn. Om de misdaadlezer van nu te verleiden zul je je kop echt boven het maaiveld moeten uitsteken! Of Liselotte Roll dat kan, is hoogst twijfelachtig!

Quotering: **½

Uitgegeven bij De Geus - 2015

De boeken van Liselotte Roll

 

Hylke Speerstra - Op klompen door de dessa

 Een weggepoetste oorlog !

 

'In de lente van ons leven zijn we bestolen.'

 

Dat de politionele acties in Nederlands-Indië een verbloemende term zijn voor een koloniale guerillaoorlog, is al lang bekend. Maar nooit zag je de gezichten van de Hollandse militairen die tussen '45 en '50 de Javaanse en Sumatraanse nationalisten op een gewelddadige manier opspoorden. Het verdedigen van een kolonie is een idee dat de laatste tientallen jaren niet meer op begrip of applaus kan rekenen. Daarom zweeg de overheid en gingen de oud-soldaten geruisloos op in de burgermaatschappij. Maar de Friese chroniqueur Hylke Speerstra houdt niet van verzwegen geschiedenis. Voor Op klompen door de dessa interviewde hij achttien mannen: Indiëgangers, een gewetensbezwaarde, een deserteur, een 'Oranje-SS-er'...

Sommigen gingen vrijwillig, de meesten waren dienstplichtig. Allemaal hadden ze armoede en oorlog meegemaakt. Zeker in Friesland, waar je officiële adres 'Tranendal' kon heten, had de jaren '30-crisis zwaar toegeslagen en de Tweede Wereldoorlog minstens even hard. Toch riepen schoolmeesters en dominees jonge mannen op om god en koningin te dienen in de uithoek van het Rijk. Een aantal van hen had die gewetensprikkel niet nodig. Het avontuur trok en werk was er toch niet in de eerste jaren van de wederopbouw.

Gevangen TNI-strijders, opstandige nationalisten
© ANP

Maar Multatuli's Gordel van Smaragd bleek allesbehalve romantisch. Op de betere dagen liep je urenlang wacht, op de slechtere ging je op patrouille in vijandelijk gebied en op de allerberoerdste viel je in een hinderlaag, verloor je kameraden of je eigen leven. Zelfs liggend op je brits kreeg je last van luizen, schurft, malaria... en heimwee naar je meisje in de polder. Al gauw ontstond een situatie van 'wij of zij', van 'hij of ik'. Ook de bittere herinnering aan gevallen vrienden deed je steeds genadelozer naar het wapen grijpen en zelfs gevangenen martelen.

Terug thuis was de ervaring te groot voor woorden en de belangstelling van familie en dorpsgenoten zwak. Bovendien stak Den Haag geen hand uit naar de boerenjongens en arbeiderszonen. Ze waren gebruikt om de plantages en suikerfabrieken in handen van de rijken te houden en de tropenparel aan de Nederlandse Kroon. Geen van beide doelstellingen was gehaald en van het kerstenen van de inlanders was evenmin iets in huis gekomen. Bij de Nationale Dodenherdenking zouden ze nooit een echte plek krijgen.

Als Hylke Speerstra met hen praat, lijkt er puist open te barsten. Ze mógen praten, ze wίllen vertellen, er wórdt naar hen geluisterd... eindelijk! Ze benoemen wat er benoemd moet worden en dat doen ze op z'n Fries: zonder franjes of zelfbeklag, recht door zee. De krasse, bijna eeuwlingen hebben namen, data en scenario's nog vers in het geheugen. Het grootste verhaal van je leven vergeet je niet! Af en toe klappen ze dicht of geven een fikse mep op de tafel. 'Het lood moet uit het lijf en uit de ziel', raadde dr. Ab Smook lang geleden veteraan Ale van der Meer aan.

Vaak zijn de woorden snijdend, maar ook vol wijsheid. In dit boek staan onweerstaanbare doordenkertjes:
'Alles gaat in die hitte sneller, behalve de tijd.'
'Toen wij trouwden, bleek al tamelijk snel dat er diep in hem iets verborgen zat dat bij ons introuwde.'
'Ik heb haar (moeder) toen omarmd. Boven Leeuwarden deed je dat normaal gesproken niet.'
'Al zingend namen we een voorschot op ons eigen in memoriam.'

Politionele actie op Zuid-Sumatra
© C.J. Taillie

Deugdelijke oorlogsboeken zijn altijd anti-oorlogsverhalen. Die gaan over psychische en fysieke schade, over misleiding en ruimte geven aan de meest donkere kant van de mens. Deze jongens vertrokken met de gedachte dat ze rust en orde gingen brengen, de ravage van de Jappen opruimen. 'Ik vond het eerst wel aardig, maar achteraf bekeken is het nogal een schadepost,' zo klinkt het understatement uit de mond van Freark Beuckens.

Net zoals de foto's uit de Indiëalbums loslaten, zo verdwijnen herinneringen met het sterven van een generatie. Hylke Speerstra was dus precies op tijd met het vastleggen van deze stemmen. En die kun je alleen begrijpen als je je verplaatst in de context van toen. De term 'zelfbeschikkingsrecht' en het idee dat culturen evenwaardig zijn, kwamen in die jaren nog maar net om de hoek kijken en pasten bij een internationaal discours dat niet te horen was in een uithoek op het platteland. En als je toch wat te morren had, verdween je voor jaren in een strafkamp of kon je de kogel krijgen. Daarom is het goed om te lezen dat wie ooit kindknecht is geweest en later op zoek is gegaan naar een Elfstedenkruisje niet gauw klein te krijgen is! Opnieuw leren houden van zichzelf is de moeilijkste levensopdracht van deze Indiëgangers geweest!


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Atlas - 2015

De boeken van Hylke Speerstra

Lees hier het interview met Hylke Speerstra